Psychospołeczne skutki bezrobocia

Czyli o tym, jak zmienia się życie bezrobotnego, a wraz z nim społeczeństwo

Agencje pracy, portale oraz strony internetowe z ofertami zatrudnienia przeżywają oblężenie. Gospodarka jest stopniowo „odmrażana”, ale wielu ludzi już straciło pracę. A szacunki nie napawają optymizmem. Liczba bezrobotnych rośnie. Do końca roku może wynieść nawet 1,5 mln osób, poinformowała pod koniec kwietnia wicepremier i minister rozwoju Jadwiga Emilewicz.

Bezrobocie, poza oczywistymi skutkami ekonomicznymi, powoduje także negatywne konsekwencje w aspekcie psychospołecznym

Dla wielu z nas na myśl o bezrobociu przychodzą do głowy dane statystyczne: liczba bezrobotnych, stopa bezrobocia, wskaźnik aktywności zawodowej. Jednakże bezrobocie to znacznie bardziej złożone zjawisko, które należy postrzegać nie tylko w aspekcie ekonomicznym, ale także społecznym i psychologicznym. Jest ono destrukcyjne zarówno dla jednostki, jak i całego społeczeństwa.

Nie można pominąć faktu, że to, jakie konsekwencje spowoduje bezrobocie wynika z czasu jego trwania, bowiem problemy i negatywne konsekwencje w aspekcie psychospołecznym generuje przede wszystkim bezrobocie długookresowe.

Jak reagujemy na utratę pracy?

Na początku jest szok, stres i jego eskalacja w związku z reakcją na zwolnienie z pracy. Pojawiają się w nas poczucie krzywdy, rozpacz, niezrozumienie, oburzenie i wściekłość. W końcu podejmujemy aktywność w zakresie poszukiwania pracy mając nadzieję, która niestety osłabia się w miarę, jak nasze próby okazują się bezskuteczne.

W zależności od dalszych losów, nadchodzi lęk, niepokój, kiedy dostrzegamy, że nasze działania nie przynoszą efektów i wciąż pozostajemy bez pracy. Tracimy poczucie sprawczości, opuszcza nas nadzieja. Później, w zależności od naszej sytuacji i cech osobowości, następuje uspokojenie albo apatia. Przestajemy podejmować próby zmian i zaczynamy się adaptować do nowej sytuacji. Stajemy się pasywni, a brak perspektyw towarzyszy nam na co dzień.

Warto jednak podkreślić, że nasze postawy i zachowania wobec utraty pracy oraz trwania w tym stanie, zależą w dużym stopniu od cech indywidualnych, czyli naszego doświadczenia, inteligencji, charakteru, a także od cech obiektywnych, jakimi są m.in. wiek, stan cywilny, płeć, wykształcenie, wsparcie otoczenia, stan materialny, finansowy i oczywiście czas trwania bezrobocia.

Bezrobocie powoduje frustrację, obniżenie poczucia własnej wartości i utratę bezpieczeństwa

Utracie pracy towarzyszą niepokoje, frustracja, rozczarowanie powodując zaburzenia emocjonalne, co z kolei może prowadzić do depresji. Warto wskazać, że u osób o niskim statusie społecznym ryzyko wystąpienia depresji jest dwukrotnie wyższe niż u osób pracujących. Wskazuje się także na dodatnią zależność pomiędzy nierównościami społecznymi a zapadalnością na choroby psychiczne, w tym zaburzenia lękowe, schizofrenie. Wśród bezrobotnych obserwuje się zwiększoną podatność także na inne choroby.

Będąc bez pracy nasza osobowość i kompetencje również cierpią. Dochodzi do obniżenia aspiracji i poczucia własnej wartości. Człowiek zatrzymuje się w rozwoju zawodowym. Poszukiwanie pracy staje się z czasem coraz trudniejsze, bowiem wiedza i umiejętności dewaluują się.

Brak pracy powoduje z reguły utratę poczucia bezpieczeństwa. Tracimy niezależność, możliwości zarabiania, a dostęp do środków do życia staje się ograniczony. Zwiększa się natomiast poczucie bezradności i zagubienia, któremu towarzyszą upokorzenie i wstyd. Bez pracy tracimy poczucie czasu, rutynę, chęć do działania. Stajemy się obojętni i pasywni.

Zaczynamy się izolować, przestajemy udzielać się w życiu społecznym

Bezrobocie to temat wstydliwy. Człowiek zaczyna być coraz bardziej negatywnie nastawiony do świata zewnętrznego. Także z tych powodów z czasem dochodzi do osłabienia więzi z innymi ludźmi. Faktem stają się coraz częste konflikty interpersonalne. W konsekwencji zaczynamy się izolować społecznie, przestają nas interesować sprawy kulturalne, polityczne i życie społeczne. W związku z okresem pandemii możemy zaobserwować, jak ograniczenie kontaktów społecznych potrafi być uciążliwe i deprymujące, oraz jakie konsekwencje dla naszego zdrowia psychofizycznego takie wyłączenie może powodować.

Wspomniane powyżej negatywne nastawienie do świata zewnętrznego pogłębia brak poszanowania bezrobotnego wobec prawa, stąd mogą pojawiać się zachowania społecznie negatywne. Zmienia się bowiem etyka, a etyczne jest tylko to, co daje korzyść materialną.

Bezrobocie powoduje zubożenie i degradację statusu materialnego oraz społecznego, co ma przełożenie także na sytuację rodzinną osoby bezrobotnej. Dochodzi do rozwodów, rozpadu rodziny, czasami ubóstwa, a w skrajnych przypadkach do niedożywienia. Co więcej, badani wskazują, że dzieci osób bezrobotnych częściej mają problemy w nauce, zaniedbują obowiązki szkolne, powszechniejsza jest także skłonność do przestępstw.

Utrata środków do życia to dramat jednostek, a dłużej utrzymujący się stan bezrobocia prowadzi w konsekwencji do poczucia zniechęcenia, pojawia się strach o byt, a towarzysząca tym uczuciom rezygnacja prowadzi niekiedy do samobójstwa.

Bezrobocie to problem społeczny

Często bezrobotni rodzice nie są w stanie zapewnić swoim dzieciom odpowiedniego wykształcenia, a co więcej, przekazują im własny wzorzec zachowania, w tym bezradność, roszczeniową postawę wobec społeczeństwa, poczucie niemożności zmienienia swojego życia, pesymizm. Tu zwraca się także uwagę na zjawisko związane z dziedziczeniem bezrobocia, które zamyka wielu ludziom drogę do godnego życia.

Marginalizacja społeczna niesie za sobą ryzyko wzrostu niepokojów społecznych oraz przestępczości

Bezrobocie wpływa negatywnie na funkcjonowanie systemu społecznego. Bezrobotni tracą źródło utrzymania i nie stanowią części systemu zatrudnienia, ale są uczestnikami podziału dóbr wytworzonych przez pracujących. To wywołuje irytacje i dysharmonie. Pracujący bowiem zostają obciążeni niejako kosztami utrzymania grupy bezrobotnych, co generuje frustracje i napięcia stanowiące zagrożenie dla ładu i bezpieczeństwa społecznego. Chociaż w ramach umowy społecznej godzimy się na to w państwie opiekuńczym.

Im więcej bezrobotnych, tym mniej dochodu narodowego generowanego z pracy osób aktywnych zawodowo. A dodatkowe koszty stanowią środki, które państwo przeznacza na programy aktywizacji zawodowej bezrobotnych i przeciwdziałanie bezrobociu.

Warto wskazać, że w regionach o dużym wskaźniku bezrobocia obserwowane są częstsze rozpady rodziny, ubóstwo, spadek poziomu zdrowotności, wzrost liczby przestępstw, a także patologie społeczne, w tym alkoholizm, narkomania, prostytucja.

Kultura bezrobotnych

Kolejne niebezpieczeństwo, które wynika z długotrwałego bezrobocia to tzw. kultura bezrobotnych. Tworzą ją osoby, które przystosowują się do warunków życia, akceptują je, a wspólnym wrogiem stają się politycy, urzędnicy i niesprawiedliwy system. Nie szukają winy w  sobie i pozostają bierni w zakresie poszukiwania pracy pobierając zasiłki. Tak dochodzi do izolacji całych grup społecznych, wzmacniania negatywnych wzorców i przekonań, przekazywania dzieciom złych nawyków i braku szacunku wobec pracy.

Skutki polityczne

Wysoki wskaźnik bezrobocia to często spadek zaufania społecznego do władz. Rosną niepokoje, dochodzi do strajków i demonstracji. Nie wchodząc dalej w kwestie polityczne, warto wskazać, że zła sytuacja gospodarcza kraju ogarniętego wysokim wskaźnikiem bezrobocia często implikuje powstawanie i wzrost aktywności partii populistycznych, które wykorzystują niepokoje dla wzrostu swojego poparcia i składają nierealne obietnice zmiany i poprawy sytuacji.

Bezrobocie wykorzystywane jest także przez pracodawców

Niestety bezrobocie wykorzystywane jest także przez pracodawców. Wysoka stopa bezrobocia i duża liczba chętnych do pracy kusi do wprowadzania zmian w warunkach zatrudnienia, w tym warunkach finansowych, socjalnych, organizacyjnych. Najczęściej są to zmiany na gorsze. Często takie praktyki powodują szybką odpowiedź ze strony zatrudnionych. Dochodzi do kradzieży w miejscach pracy, oszukiwania, podrabiania ewidencji czasu pracy. Powszechne stają się brak zaangażowania, symulowanie choroby oraz inne przykłady patologii społecznych.

Po co nam polityka społeczna?

Bezrobocie powoduje niemożność zaspokojenia swoich potrzeb materialnych, a pogarszający się stan psychiczny jednostki przyczynia się dodatkowo do jej wykluczenia społecznego. Zjawisko dotyka jednostki, a także różne grupy i społeczności, powodując napięcia i negatywne skutki społeczne i polityczne.

Najczęściej osoby, które dotyka bezrobocie nie są w stanie same sobie poradzić z problemem za pomocą dostępnych im narzędzi. Dlatego niezbędna jest pomoc państwa oraz wsparcie instytucji w ich aktywizacji zawodowej, zmniejszeniu bezrobocia oraz łagodzeniu jego skutków.

Więcej:

  • Z. Tyszka, Mikro-, mezo-, makrospołeczne uwarunkowania bezrobocia i jego skutki w rodzinie, [w:] R.B. Woźniak (red.), Bezrobocie w małych miastach, Koszalin 1997),
  • W. Kozek, Bezrobocie jako zjawisko społeczne, [w:] M. Maroda (red.), Wymiary życia społecznego: Polska na przełomie XX i XXI wieku, Warszawa 2007,
  • A. Olak, Zjawisko bezrobocia a zagrożenie społeczne, “Modern Management Review”, 2014, nr 21.

Obraz Gerd Altmann z Pixabay

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany.